1 |
<!--#set var="ENGLISH_PAGE" value="/philosophy/surveillance-vs-democracy.en.html" --> |
2 |
|
3 |
<!--#include virtual="/server/header.tr.html" --> |
4 |
<!-- Parent-Version: 1.98 --> |
5 |
<!-- This page is derived from /server/standards/boilerplate.html --> |
6 |
<!--#set var="TAGS" value="essays cultural evils" --> |
7 |
<!--#set var="DISABLE_TOP_ADDENDUM" value="yes" --> |
8 |
|
9 |
<!-- This file is automatically generated by GNUnited Nations! --> |
10 |
<title>Demokrasi Ne Kadar Gözetime Dayanabilir? - GNU Projesi - Özgür Yazılım Vakfı</title> |
11 |
<style type="text/css" media="print,screen"><!-- |
12 |
#intro { margin: 2em auto 1.5em; } |
13 |
.toc { width: auto; } |
14 |
.pict.wide { width: 23em; } |
15 |
.pict p { margin-bottom: 0; } |
16 |
#conclusion { visibility: hidden; margin-top: 0; } |
17 |
@media (min-width: 55em) { |
18 |
#intro { max-width: 55em; } |
19 |
.toc { max-width: 51em; } |
20 |
.toc li { display: inline-block; width: 90%; } |
21 |
} |
22 |
--> |
23 |
|
24 |
</style> |
25 |
|
26 |
<!-- GNUN: localize URL /graphics/dog.small.jpg --> |
27 |
<!--#include virtual="/philosophy/po/surveillance-vs-democracy.translist" --> |
28 |
<!--#include virtual="/server/banner.tr.html" --> |
29 |
<!--#include virtual="/philosophy/ph-breadcrumb.tr.html" --> |
30 |
<!--GNUN: OUT-OF-DATE NOTICE--> |
31 |
<!--#include virtual="/server/top-addendum.tr.html" --> |
32 |
<div class="article"> |
33 |
<h2 class="center">Demokrasi Ne Kadar Gözetime Dayanabilir?</h2> |
34 |
|
35 |
<address class="byline center">yazan <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a></address> |
36 |
|
37 |
<div id="intro"> |
38 |
<div class="pict wide"> |
39 |
<a href="/graphics/dog.html"> |
40 |
<img src="/graphics/dog.small.jpg" alt="Bilgisayar ekranında çıkan üç reklamı merak eden bir köpeğin karikatürü..." /></a> |
41 |
<p>“Köpek olduğumu nasıl öğrendiler?”</p> |
42 |
</div> |
43 |
|
44 |
<p>Edward Snowden'in açıklamaları sayesinde toplumdaki mevcut gözetim düzeyinin |
45 |
insan haklarıyla uyumlu olmadığını biliyoruz. Her eylemin kaydedilmesi |
46 |
beklentisi <a href="https://www.socialcooling.com/">insanların kendilerini |
47 |
sansürlemesine ve sınırlamasına yol açıyor</a>. ABD ve başka yerlerdeki |
48 |
muhaliflerin, kaynakların ve gazetecilerin tekrar tekrar taciz edilmesi ve |
49 |
kovuşturulması bu durumu doğruluyor. Genel gözetim seviyesini azaltmamız |
50 |
gerekiyor ama ne kadar? Güvence altına almamız gereken, <em>hoş |
51 |
görebileceğimiz azami gözetim düzeyi</em> tam olarak ne kadar? Bu; gözetimin |
52 |
demokrasinin işleyişini engellemeye başladığı, ifşacıların (Snowden gibi) |
53 |
yakalanma olasılığının yüksek olduğu düzeydir.</p> |
54 |
</div> |
55 |
|
56 |
<div class="columns" style="clear:both"> |
57 |
<p>Hükûmet gizliliği ile karşı karşıya kaldığımızda, insanlar olarak <a |
58 |
href="https://www.eff.org/deeplinks/2013/11/reddit-tpp-ama">devletin ne |
59 |
yaptığını öğrenmek için</a> ifşacılara ihtiyacımız var. (Bu 2019'da tekrar |
60 |
bize hatırlatıldı, çünkü çeşitli ifşacılar, <a |
61 |
href="https://www.commondreams.org/views/2019/09/27/trumps-ukraine-scandal-shows-why-whistleblowers-are-so-vital-democracy">Trump'un |
62 |
Ukrayna cumhurbaşkanına para sızdırma girişimi hakkında</a> bilgi |
63 |
sızdırdılar.) Ancak günümüzün gözetimi; potansiyel ifşacıları korkutuyor, bu |
64 |
da çok fazla olduğu anlamına geliyor. Demokratik devlet üzerindeki |
65 |
demokratik kontrolümüzü geri kazanmak için gözetimi ifşacıların güvende |
66 |
olduklarını bildikleri bir noktaya indirmeliyiz.</p> |
67 |
|
68 |
<p><a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">1983'ten beri |
69 |
savunduğum gibi</a> özgür/libre yazılımı kullanmak; dijital yaşamlarımızı |
70 |
denetim altına almak için attığımız ilk adım ve gözetimi önlemeyi de |
71 |
içeriyor. Özgür olmayan yazılıma güvenemeyiz; NSA, kendi bilgisayarlarımızı |
72 |
ve yönlendiricilerimizi istila etmek için özgür olmayan yazılımlarda |
73 |
güvenlik zayıflıkları <a |
74 |
href="https://web.archive.org/web/20130622044225/http://blogs.computerworlduk.com/open-enterprise/2013/06/how-can-any-company-ever-trust-microsoft-again/index.htm">kullanır</a> |
75 |
ve hatta <a |
76 |
href="https://www.theguardian.com/world/2013/sep/05/nsa-gchq-encryption-codes-security">oluşturur</a>. |
77 |
Özgür yazılım bize kendi bilgisayarlarımızı denetleme imkanı sunuyor ancak |
78 |
<a |
79 |
href="https://web.archive.org/web/20210902180612/https://www.wired.com/2013/10/149481/"> |
80 |
bu durum, internette dolaştığımızda gizliliğimizi korumuyor</a>.</p> |
81 |
|
82 |
<p>ABD'deki <a |
83 |
href="https://www.theguardian.com/world/2013/oct/10/nsa-surveillance-patriot-act-author-bill">“ulusal |
84 |
gözetim güçlerini azaltmak” için iki partili mevzuat</a> hazırlanıyor, |
85 |
ancak bu mevzuat hükûmetin sanal dosyalarımızı kullanmasını sınırlamaya |
86 |
dayanıyor. Eğer “ifşacıyı yakalamak” onu teşhis etmek için |
87 |
yeterli bir erişim gerekçesiyse, bu sınırlama ifşacıları korumak için |
88 |
yeterli olmaz. Daha da fazlasını yapmamız gerekiyor.</p> |
89 |
</div> |
90 |
|
91 |
<div class="toc" style="clear: both"> |
92 |
<hr class="no-display" /> |
93 |
<h3 class="no-display">İçindekiler</h3> |
94 |
<ul class="columns"> |
95 |
<li><a href="#upperlimit">Demokraside Gözetim Üst Sınırı</a></li> |
96 |
<li><a href="#willbemisused">Bilgi Bir Kez Toplanırsa Kötüye Kullanılacak</a></li> |
97 |
<li><a href="#technical">Gizlilik İçin Güçlü Koruma Teknik Olmalı</a></li> |
98 |
<li><a href="#commonsense">İlk olarak, Akılsız Olma</a></li> |
99 |
<li><a href="#privacybydesign">Her Sistemi Gizlilik İçin Tasarlamalıyız</a></li> |
100 |
<li><a href="#dispersal">Veri Toplamak İçin Çare: Dağınık Bırakmak</a></li> |
101 |
<li><a href="#digitalcash">İnternet Ticareti Gözetimi İçin Çare</a></li> |
102 |
<li><a href="#travel">Seyahat Gözetimi İçin Çare</a></li> |
103 |
<li><a href="#communications">İletişim Dosyaları İçin Çare</a></li> |
104 |
<li><a href="#necessary">Ancak Biraz Gözetim Gerekli</a></li> |
105 |
<li><a href="#conclusion">Sonuç</a></li> |
106 |
</ul> |
107 |
<hr class="no-display" /> |
108 |
</div> |
109 |
|
110 |
<h3 id="upperlimit">Demokraside Gözetim Üst Sınırı</h3> |
111 |
|
112 |
<div class="columns"> |
113 |
<p>İfşacılar suçları ve yalanları açığa vurmaya cesaret edemezlerse hükümetimiz |
114 |
ve kurumlarımız üzerindeki son denetimimizi kaybederiz. Bu nedenle devletin |
115 |
bir haberciyle kimin konuştuğunu öğrenmesini sağlayan gözetim aşırı |
116 |
gözetimdir, demokrasinin dayanabileceğinden daha fazla.</p> |
117 |
|
118 |
<p>İsimsiz bir ABD hükümeti yetkilisi, 2011’de gazetecilere <a |
119 |
href="https://www.rcfp.org/journals/news-media-and-law-summer-2011/lessons-wye-river/">ABD’nin |
120 |
habercilere mahkeme celbi göndermeyeceğini çünkü “Kiminle |
121 |
konuştuğumuzu bildiklerini” söyledi.</a> Bazen <a |
122 |
href="https://www.theguardian.com/media/2013/sep/24/yemen-leak-sachtleben-guilty-associated-press">bunu |
123 |
bulmak için gazetecilerin telefon arama kayıtları için mahkeme celbi</a> |
124 |
çıkarılmaktadır ancak Snowden bize ABD’deki herkesin tüm telefon arama |
125 |
kayıtları için mahkeme talebi olduğunu ve her zaman <a |
126 |
href="https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/06/verizon-telephone-data-court-order">Verizon'dan</a> |
127 |
ve <a |
128 |
href="https://www.marketwatch.com/story/nsa-data-mining-digs-into-networks-beyond-verizon-2013-06-07">diğer |
129 |
şirketlerden</a> aldıklarını göstermiştir.</p> |
130 |
|
131 |
<p>Muhalefet ve muhalif faaliyetlerin, üzerlerinde kirli numaralar oynamaya |
132 |
istekli devletlerden sır saklaması gerekiyor. ACLU, ABD hükümetinin <a |
133 |
href="https://www.aclu.org/files/assets/Spyfiles_2_0.pdf">barışçıl muhalif |
134 |
gruplara aralarında teröristlerin var olduğu bahanesiyle sızma konusundaki |
135 |
sistematik uygulamasını</a> göstermiştir. Gözetimin çok fazla olduğu nokta, |
136 |
devletin bilinen bir gazeteci veya bilinen bir muhalifle kimin konuştuğunu |
137 |
bulabildiği noktadır.</p> |
138 |
</div> |
139 |
|
140 |
<h3 id="willbemisused">Bilgi Bir Kez Toplanırsa Kötüye Kullanılacak</h3> |
141 |
|
142 |
<div class="columns"> |
143 |
<p>İnsanlar genel gözetim düzeyinin çok yüksek olduğunu kabul ettiğinde ilk |
144 |
müdahaleleri biriken verilere erişim konusunda sınırlar önermek |
145 |
şeklindedir. Bu kulağa hoş geliyor ancak hükümetin kurallara uyduğunu |
146 |
varsaysak bile sorunu pek de çözmeyecek. (NSA, <a |
147 |
href="https://web.archive.org/web/20211016064559/https://www.wired.com/2013/09/nsa-violations/">NSA'yı |
148 |
etkin bir şekilde sorumlu tutamadığını</a> söyleyen FISA mahkemesini |
149 |
yanıltmıştı.) Bir suç şüphesi, erişim için temel teşkil edecektir; bu yüzden |
150 |
bir ifşacı “casusluk” ile suçlandığında “casus”u |
151 |
bulmak, biriken malzemeye erişmek için bir bahane olacaktır.</p> |
152 |
|
153 |
<p>Uygulamada devlet kurumlarının gözetim verilerini kullanma kurallarını |
154 |
yerine getirmek için bahaneler oluşturmasını bile bekleyemeyiz, çünkü ABD |
155 |
kuruluşları zaten <a |
156 |
href="https://theintercept.com/2018/01/09/dark-side-fbi-dea-illegal-searches-secret-evidence/"> |
157 |
kuralları çiğnemek için yalan söylemektedir</a>. Bu kurallara ciddi bir |
158 |
şekilde uyulması amaçlanmamıştır; aksine, bunlar istersek inanabileceğimiz |
159 |
bir masaldır.</p> |
160 |
|
161 |
<p>Ek olarak devletin gözetim personeli, verileri kişisel nedenlerden dolayı |
162 |
kötüye kullanacaktır. Bazı NSA ajanları, <a |
163 |
href="https://www.theguardian.com/world/2013/aug/24/nsa-analysts-abused-surveillance-systems">âşıklarını |
164 |
“LOVEINT” adlı bir uygulamada—geçmiş, şimdiki veya |
165 |
diledikleri gibi—izlemek için ABD gözetim sistemlerini |
166 |
kullandı</a>. NSA bunu birkaç kez yakalayıp cezalandırdığını söylüyor; kaç |
167 |
kez yakalanmadığını bilmiyoruz. Ancak bu olaylar bizi şaşırtmamalı çünkü |
168 |
polis uzun süredir <a |
169 |
href="https://web.archive.org/web/20160401102120/http://www.sweetliberty.org/issues/privacy/lein1.htm#.V_mKlYbb69I">çekici |
170 |
bir kişinin izini sürmek için ehliyet kayıtlarına erişimini uzun süredir |
171 |
kullanıyordu</a>, bir buluşma için bir plaka işletme olarak bilinen bir |
172 |
uygulama. Bu uygulama <a |
173 |
href="https://theyarewatching.org/issues/risks-increase-once-data-shared">yeni |
174 |
dijital sistemlerle</a> genişletildi. 2016 yılında bir savcı, <a |
175 |
href="https://gizmodo.com/government-officials-cant-stop-spying-on-their-crushes-1789490933"> |
176 |
romantik bir takıntının nesnesi olan birinin telefonunu dinleme</a> |
177 |
yetkisini almak için hakimlerin imzalarını almakla suçlandı. AP, <a |
178 |
href="https://apnews.com/699236946e3140659fff8a2362e16f43">ABD'deki birçok |
179 |
başka durumu da</a> biliyor. |
180 |
</p> |
181 |
|
182 |
<p>Gözetim verileri, yasak olsa bile, her zaman başka amaçlar için |
183 |
kullanılacaktır. Veriler toplanıp, devletin erişme olanağı olduktan sonra <a |
184 |
href="https://web.archive.org/web/20220619175619/http://falkvinge.net/2012/03/17/collected-personal-data-will-always-be-used-against-the-citizens/">Avrupa</a>, |
185 |
<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_American_internment">ABD</a> |
186 |
ve en son <a |
187 |
href="https://www.cbc.ca/news/world/terrifying-how-a-single-line-of-computer-code-put-thousands-of-innocent-turks-in-jail-1.4495021">Türkiye</a>'den |
188 |
gelen örneklerin gösterdiği gibi bu verileri korkunç şekillerde kötüye |
189 |
kullanabilir. (Türkiye'nin Bylock programını gerçekten kimin kullandığına |
190 |
dair kafa karışıklığı, insanları keyfî olarak kullandıkları için |
191 |
cezalandırmanın temel kasıtlı adaletsizliğini daha da kötüleştirdi.) |
192 |
</p> |
193 |
|
194 |
<p>Hükümetin kişisel verinizi baskı amacıyla kullanmayacağı hissine sahip |
195 |
olabilirsiniz, ancak bu hisse bel bağlayamazsınız, çünkü hükümetler |
196 |
değişir. 2021 itibariyle, görünürde demokratik olan birçok devlet <a |
197 |
href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/21/beware-state-surveillance-of-your-lives-governments-can-change-afghanistan">otoriter |
198 |
eğilimleri olan kişiler tarafından yönetiliyor</a> ve Taliban, Afganistan'ın |
199 |
ABD'nin teşvikiyle kurulan biyometrik tanımlama sistemlerini ele |
200 |
geçirdi. Birleşik Krallık <a |
201 |
href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/09/police-bill-not-law-order-state-control-erosion-freedom">“ciddi |
202 |
aksama”ya neden oluyor şeklinde tanımlanan şiddet içermeyen |
203 |
protestoları bastırma</a> yasası üzerinde çalışıyor. Bildiğimiz üzere ABD |
204 |
2025 yılında kalıcı olarak baskıcı hale gelebilir. |
205 |
</p> |
206 |
|
207 |
<p>Devlet tarafından toplanan kişisel verilerin, sunucuların güvenliğini aşan |
208 |
harici bilgisayar güvenlik kırıcıları, <a |
209 |
href="https://www.techdirt.com/2015/06/12/second-opm-hack-revealed-even-worse-than-first/">ve |
210 |
hatta düşman devletler için çalışan güvenlik kırıcıları</a>, tarafından elde |
211 |
edilmesi olasıdır.</p> |
212 |
|
213 |
<p>Hükûmetler <a |
214 |
href="https://www.nytimes.com/2015/06/22/world/europe/macedonia-government-is-blamed-for-wiretapping-scandal.html">doğrudan |
215 |
demokrasiyi altüst etmek</a> için kitlesel gözetim kabiliyetini kolaylıkla |
216 |
kullanabilirler.</p> |
217 |
|
218 |
<p>Devletin erişebileceği toplam gözetim, devletin herhangi bir kişiye karşı |
219 |
büyük bir zarf atma eylemine girişmesini sağlar. Gazeteciliği ve demokrasiyi |
220 |
güvenli hâle getirmek için devlet tarafından kolayca erişilebilen veri |
221 |
birikimini sınırlandırmalıyız.</p> |
222 |
</div> |
223 |
|
224 |
<h3 id="technical">Gizlilik İçin Güçlü Koruma, Veri Toplama Açısından Teknolojiyi Sınırlamalı</h3> |
225 |
|
226 |
<div class="columns"> |
227 |
<p>Electronik Cephe Vakfı ve diğer kuruluşlar, <a |
228 |
href="https://necessaryandproportionate.org">kitlesel gözetim ihlallerini |
229 |
önlemek</a> için tasarlanmış bir dizi yasal ilke önermektedir. Bu ilkeler, |
230 |
çok önemli bir biçimde, ifşacılar için açık yasal korumayı içeriyor; bunun |
231 |
bir sonucu olarak, eğer tamamen benimsenir ve sonsuza dek istisnasız |
232 |
uygulanırlarsa, demokratik özgürlükleri korumak için yeterli olacaklardır.</p> |
233 |
|
234 |
<p>Bununla birlikte bu tür yasal korumalar güvencesizdir: Yakın tarihin |
235 |
gösterdiği gibi yürürlükten kaldırılabilir (FISA Değişiklik Yasası'nda |
236 |
olduğu gibi), askıya alınabilir veya <a |
237 |
href="https://www.nytimes.com/2009/04/16/us/16nsa.html">göz ardı |
238 |
edilebilir</a>.</p> |
239 |
|
240 |
<p>Bu arada demagoglar her zamanki bahaneleri kitlesel gözetim için zemin |
241 |
olarak gösterecekler; herhangi bir terörist saldırı, sadece bir avuç insanın |
242 |
ölümüne neden olsa bile, bir fırsat sunması için abartılacaktır.</p> |
243 |
|
244 |
<p>Verilere erişime ilişkin sınırlamalar bir kenara bırakılırsa hiç yoklarmış |
245 |
gibi olacaktır: yıllardır biriken dosyalar aniden devlet ve kuruluşları |
246 |
tarafından kötüye kullanım için mevcut olacak ve şayet şirketler tarafından |
247 |
toplanmışsa, onların özel kötüye kullanımına da açık olacaklar. Eğer, |
248 |
bununla birlikte, herkes hakkında dosya toplanmasını durdurursak, ne bu |
249 |
dosyalar mevcut olacak ne de onları geriye dönük olarak toplamak mümkün |
250 |
olacak. Yeni bağnaz bir düzenin gözetimi yeni baştan kurması gerekecek ve |
251 |
ancak ondan sonra veri toplayabilecektir. Bu yasayı duraklatmak veya geçici |
252 |
olarak yok saymak söz konusuysa eğer, bu fikir zar zor mantıklıdır.</p> |
253 |
</div> |
254 |
|
255 |
<h3 id="commonsense">İlk olarak, Akılsız Olma</h3> |
256 |
|
257 |
<div class="columns"> |
258 |
<p>Gizliliğe sahip olmak için şunu unutmamalısınız: Gizliliğini korumak zorunda |
259 |
olan ilk olarak sizsiniz. Kendinizi web sitelerine tanıtmaktan kaçının, Tor |
260 |
ile iletişime geçin ve sitelerin ziyaretçileri izlemek için kullandıkları |
261 |
şemaları engelleyen tarayıcıları kullanın. E-posta içeriğini şifrelemek için |
262 |
GNU Privacy Guard'ı kullanın. Eşyalar için nakit ödeme yapın.</p> |
263 |
|
264 |
<p>Kendi verilerinizi saklayın; verilerinizi şirketin “elverişli” |
265 |
“bulut” sunucusunda saklamayın. Ancak dosyaları bir arşive |
266 |
koymanız ve sunucuya yüklemeden önce kendi bilgisayarınızda özgür bir |
267 |
yazılımla birlikte dosyaların adları da dâhil olmak üzere tüm arşivi |
268 |
şifrelemeniz koşuluyla bir veri yedeklemesini ticari bir hizmete emanet |
269 |
etmek güvenlidir.</p> |
270 |
|
271 |
<p>Gizlilik uğruna özgür olmayan yazılımlardan kaçınmalısınız; bilgisayarınızın |
272 |
işlevlerinin denetimini şirketlere verirseniz <a |
273 |
href="/malware/proprietary-surveillance.html">sizi gözetlemeleri |
274 |
olasıdır</a>. <a |
275 |
href="/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html">Yazılım yerine |
276 |
Hizmetten</a> kaçının; başkalarına bilişiminizin nasıl yapıldığının |
277 |
denetimini vermenin yanı sıra ilgili tüm verileri şirketin sunucusuna teslim |
278 |
etmenizi gerektirir.</p> |
279 |
|
280 |
<p>Arkadaşlarınızın ve tanıdıklarınızın gizliliğini de koruyun. Onlarla nasıl |
281 |
iletişim kuracağınız dışında <a |
282 |
href="https://bits.blogs.nytimes.com/2014/05/21/in-cybersecurity-sometimes-the-weakest-link-is-a-family-member/">kişisel |
283 |
bilgilerini vermeyin</a> ve hiçbir web sitesine e-posta veya telefon rehberi |
284 |
listenizi asla vermeyin. Facebook gibi bir şirkete arkadaşlarınız hakkında |
285 |
bir gazetede yayımlamak istemedikleri hiçbir şey söylemeyin. Daha da iyisi |
286 |
Facebook tarafından hiç kullanılmayın. Başkalarının gizliliğini feragat |
287 |
etmeye zorladıklarından, sizinkini ifşa etmekten mutlu olsanız bile |
288 |
kullanıcıların gerçek adlarını vermelerini gerektiren iletişim sistemlerini |
289 |
reddedin.</p> |
290 |
|
291 |
<p>Kendini korumak esastır ancak en katı kendini koruma bile kendinize ait |
292 |
olmayan sistemlerde veya sistemlerden gizliliğinizi korumak için |
293 |
yetersizdir. Başkalarıyla iletişim kurduğumuzda veya şehirde dolaşırken |
294 |
gizliliğimiz toplumun uygulamalarına bağlıdır. İletişimimizi ve |
295 |
hareketlerimizi ortaya çıkaran sistemlerden bazılarını önleyebiliriz, |
296 |
hepsini değil. Açıkçası daha iyi bir çözüm, tüm bu sistemlerin meşru |
297 |
şüpheliler dışındaki insanları denetlemeyi bırakmasıdır.</p> |
298 |
</div> |
299 |
|
300 |
<h3 id="privacybydesign">Her Sistemi Gizlilik İçin Tasarlamalıyız</h3> |
301 |
|
302 |
<div class="columns"> |
303 |
<p>Kitlesel bir gözetim toplumu istemiyorsak gözetimi bir tür sosyal kirlilik |
304 |
olarak değerlendirmeli ve fiziksel yapının çevresel etkilerini |
305 |
sınırladığımız gibi her yeni dijital sistemin gözetim etkisini |
306 |
sınırlamalıyız.</p> |
307 |
|
308 |
<p>Örneğin; elektrik şirketinin “akıllı” sayaçları; güç kaynağının, |
309 |
kullanıcıların genel olarak kullanıcılarla nasıl karşılaştırılacağı da dâhil |
310 |
olmak üzere her bir müşterinin elektrik kullanımıyla ilgili anlık bilgileri |
311 |
göndermek için kullanılır. Bu, genel gözetim temelinde uygulanır ancak |
312 |
herhangi bir gözetim gerektirmez. Enerji şirketinin bir konut mahallesindeki |
313 |
ortalama kullanımı; toplam kullanıcı sayısını abone sayısına bölerek |
314 |
hesaplaması ve sayaçlara göndermesi kolay olacaktır. Her müşterinin sayacı, |
315 |
istediği süre içinde kullanımını, o dönemin ortalama kullanım modeliyle |
316 |
karşılaştırabilir. Gözetim olmadan da aynı fayda!</p> |
317 |
|
318 |
<p>Bu gizliliği tüm dijital sistemlerimizde tasarlamamız gerekiyor [<a |
319 |
href="#ambientprivacy">1</a>].</p> |
320 |
</div> |
321 |
|
322 |
<h3 id="dispersal">Veri Toplamak İçin Çare: Dağınık Bırakmak</h3> |
323 |
|
324 |
<div class="columns"> |
325 |
<p>İzlemeyi gizlilik için güvenli hale getirmenin bir yolu; verileri dağınık ve |
326 |
erişime elverişsiz tutmaktır. Eski moda güvenlik kameraları gizlilik(<a |
327 |
href="#privatespace">*</a>) için tehdit değildi. Kayıt tesislerinde |
328 |
saklanırdı ve en fazla birkaç hafta tutulurdu. Bu kayıtlara erişme |
329 |
zorluğundan dolayı hiçbir zaman çok olarak yapılmazdı; yalnızca birinin suç |
330 |
bildirdiği yerlerde erişilebilirdi. Her gün milyonlarca kaseti fiziksel |
331 |
olarak toplamak, izlemek ya da kopyalamak mümkün olmazdı.</p> |
332 |
|
333 |
<p>Günümüzde güvenlik kameraları, gözetim kameraları hâline gelmiştir: |
334 |
İnternete bağlanırlar, böylece kayıtlar bir veri merkezinde toplanabilir ve |
335 |
sonsuza dek saklanabilir. Detroit'te polisler; herhangi bir anda ve sürekli |
336 |
onlara bakabilmek için <a |
337 |
href="https://eu.detroitnews.com/story/news/local/detroit-city/2018/01/23/detroit-green-light/109524794/">gözetim |
338 |
kameralarına sınırsız erişim</a> sağlama konusunda işletmelere baskı |
339 |
yapıyorlar. Bu zaten tehlikeli ama daha da kötüye gidecek. <a |
340 |
href="#facial-recognition">Yüz tanıma</a> alanındaki ilerlemeler, şüpheli |
341 |
gazetecilerin kiminle konuştuğunu görmek için her zaman sokakta |
342 |
izlenebileceği günü getirebilir.</p> |
343 |
|
344 |
<p>İnternet'e bağlı kameralar çoğu zaman kötü bir dijital güvenliğe sahiptir, |
345 |
bu da <a |
346 |
href="https://www.csoonline.com/article/2221934/cia-wants-to-spy-on-you-through-your-appliances.html">herkesin |
347 |
bu kameraların gördüklerini izleyebileceği</a> anlamına gelir. Bu; internete |
348 |
bağlı kameraları güvenlik ve gizlilik için büyük bir tehdit hâline |
349 |
getirir. Gizliliğin uğruna, insanlar tarafından taşınan durumlar hariç, |
350 |
nerede ve ne zaman kabul edildiğini hedefleyen İnternet bağlantılı |
351 |
kameraların kullanımını yasaklamalıyız. Herkes zaman zaman fotoğraf ve video |
352 |
kaydı göndermekte özgür olmalıdır ancak İnternet'te bu tür verilerin |
353 |
sistematik birikimi sınırlı olmalıdır.</p> |
354 |
|
355 |
<div class="infobox" style="margin-top: 1.5em"> |
356 |
<p id="privatespace">(*) Burada güvenlik kamerasının bir mağazanın içine ya da sokağa işaret |
357 |
ettiğini varsayıyorum. Birinin özel bir alanına bakan, başka birine ait |
358 |
herhangi bir kamera gizliliği ihlal ediyor ancak bu başka bir konu.</p> |
359 |
</div> |
360 |
</div> |
361 |
|
362 |
<div class="announcement comment" role="complementary"> |
363 |
<hr class="no-display" /> |
364 |
<p>Ayrıca Nisan 2018'de, <cite>The Guardian</cite>'da yayımlanan “<a |
365 |
href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/apr/03/facebook-abusing-data-law-privacy-big-tech-surveillance">Kişisel |
366 |
Verilerinizi Güvende Tutmak İçin Radikal Bir Öneri</a>” başlıklı |
367 |
yazıyı okumayı da düşünün.</p> |
368 |
<hr class="no-display" /> |
369 |
</div> |
370 |
|
371 |
<h3 id="digitalcash">İnternet Ticareti Gözetimi İçin Çare</h3> |
372 |
|
373 |
<div class="columns"> |
374 |
<p>Çoğu veri toplama, insanların kendi dijital faaliyetlerinden |
375 |
gelir. Genellikle veriler ilk önce şirketler tarafından toplanır. Ancak |
376 |
gizlilik ve demokrasi tehdidi söz konusu olduğunda gözetimin doğrudan devlet |
377 |
tarafından yapılıp yapılmadığı veya bir şirkete havale edilip edilmediği |
378 |
önemli değildir. Çünkü şirketlerin topladığı veriler devlet tarafından |
379 |
sistematik olarak kullanılabilir durumdadır.</p> |
380 |
|
381 |
<p>NSA, PRISM aracılığıyla <a |
382 |
href="https://www.commondreams.org/news/2013/08/23/latest-docs-show-financial-ties-between-nsa-and-internet-companies">birçok |
383 |
büyük İnternet şirketinin veri tabanına girmiştir</a>. AT&T 1987'den |
384 |
beri tüm telefon kayıtlarını kaydetti ve talep üzerine arama yapmak için <a |
385 |
href="https://www.nytimes.com/2013/09/02/us/drug-agents-use-vast-phone-trove-eclipsing-nsas.html?_r=0">DEA'nın |
386 |
kullanımına açtı</a>. Açıkça konuşursak ABD hükûmeti bu verilere sahip değil |
387 |
ancak uygulamada sahip de olabilir. Bazı şirketler, <a |
388 |
href="https://www.eff.org/who-has-your-back-government-data-requests-2015">hükûmet |
389 |
veri taleplerine mümkün olduğunca sınırlı bir şekilde karşı koydukları</a> |
390 |
için övülse de, bu durum, verileri ilk etapta toplayarak yarattıkları |
391 |
zararları sadece kısmen telafi edebilmektedir. Ek olarak bu şirketlerin |
392 |
birçoğu verileri doğrudan yanlış kullanır veya veri komisyoncularına sunar.</p> |
393 |
|
394 |
<p>Bu nedenle gazeteciliği ve demokrasiyi güvenli kılma hedefi, sadece devlet |
395 |
tarafından değil, herhangi bir kuruluş tarafından insanlar hakkında toplanan |
396 |
verileri azaltmayı gerektirir. Dijital sistemleri, kullanıcıları hakkında |
397 |
veri toplamayacak şekilde yeniden tasarlamalıyız. İşlemlerimiz hakkında |
398 |
dijital verilere ihtiyaç duymaları durumunda bizimle olan ilişkilerinde |
399 |
doğal olarak gerekli olanın ötesinde kısa bir süreden fazla tutmalarına izin |
400 |
verilmemelidir.</p> |
401 |
|
402 |
<p>İnternet'in şu andaki gözetim düzeyinin sebeplerinden biri; sitelerin |
403 |
kullanıcıların etkinliklerini ve eğilimlerini izlemeye dayalı reklamcılık |
404 |
yoluyla finanse edilmesidir. Bu salt bir sıkıntıyı, görmezden gelmeyi |
405 |
öğrenebileceğimiz reklamcılığı, bilelim veya bilmeyelim, bir gözetim |
406 |
sistemine dönüştürür. İnternet üzerinden yapılan alımlar da kullanıcılarını |
407 |
izler. Ve hepimiz biliyoruz ki “gizlilik politikaları”, |
408 |
gizliliği ihlal etmek için onu korumak konusundaki taahhütlerden daha çok, |
409 |
bahanelerdir.</p> |
410 |
|
411 |
<p>Her iki sorunu da anonim ödemeler sistemini (ödemeyi yapanın anonim olduğu) |
412 |
benimseyerek düzeltebiliriz. (Alacaklıların vergilerinden kaçınmalarına |
413 |
yardım etmek istemiyoruz.) <a |
414 |
href="https://web.archive.org/web/20210612221326/https://www.wired.com/2013/05/lets-cut-through-the-bitcoin-hype/">Bitcoin |
415 |
anonim değildir</a> ancak Bitcoin ile anonim olarak ödeme yapmanın yolları |
416 |
vardır. Bununla birlikte <a |
417 |
href="https://web.archive.org/web/20210621113324/https://www.wired.com/1994/12/emoney/">dijital |
418 |
para için teknoloji ilk olarak 1980'lerde geliştirilmiştir</a>; bunu yapmak |
419 |
için GNU yazılımı, <a href="https://taler.net/">GNU Taler</a> olarak |
420 |
adlandırılır. Şimdi sadece uygun iş düzenlemelerine ve devletin onları |
421 |
engellememesine ihtiyacımız var.</p> |
422 |
|
423 |
<p>Anonim ödemeler için bir başka olası yöntem ise <a |
424 |
href="/philosophy/phone-anonymous-payment.html">ön ödemeli telefon |
425 |
kartları</a> kullanmaktır. Daha az kullanışlı ancak uygulanması çok |
426 |
kolaydır.</p> |
427 |
|
428 |
<p>Sitelerin kişisel veri toplanmasından kaynaklanan diğer bir tehdit; güvenlik |
429 |
kırıcılarının girebileceği, alabileceği ve kötüye kullanabileceğidir. Buna |
430 |
müşterilerin kredi kartı bilgileri de dahildir. Anonim bir ödeme sistemi bu |
431 |
tehlikeye son verir: site sizin hakkınızda hiçbir şey bilmiyorsa, sitedeki |
432 |
bir güvenlik açığı size zarar veremez.</p> |
433 |
</div> |
434 |
|
435 |
<h3 id="travel">Seyahat Gözetimi İçin Çare</h3> |
436 |
|
437 |
<div class="columns"> |
438 |
<p>Dijital ücret tahsilatını anonim ödemeye dönüştürmeliyiz (örneğin; dijital |
439 |
nakit kullanarak). Plaka tanıma sistemleri <a |
440 |
href="https://www.eff.org/deeplinks/2018/11/eff-and-muckrock-release-records-and-data-200-law-enforcement-agencies-automated">tüm |
441 |
araçların plakalarını tanır</a> ve <a |
442 |
href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/whos_watching_you/8064333.stm">veriler |
443 |
süresiz olarak tutulabilir</a>; kanunen mahkeme kararları tarafından aranan |
444 |
araçlar listesinde bulunan plaka numaralarını fark etmesi ve kaydetmesi |
445 |
istenmelidir. Daha az güvenli bir alternatif; tüm arabaları yerel olarak |
446 |
ancak birkaç günlüğüne kaydeder ve tüm verileri İnternet üzerinden sağlamaz; |
447 |
verilere erişim, mahkeme kararıyla verilen plaka numaralarının listesini |
448 |
aramakla sınırlı olmalıdır.</p> |
449 |
|
450 |
<p>ABD'deki “uçuşa yasaklılar listesi”, <a |
451 |
href="https://www.aclu.org/news/national-security/victory-federal-court-recognizes-constitutional">yargılanmadan |
452 |
ceza</a> olduğu için kaldırılmalıdır.</p> |
453 |
|
454 |
<p>Kendisi ve bagajı daha dikkatli aranacaklar listesi olması kabul edilebilir |
455 |
ve iç hatlarda anonim yolcular bu listede varmış gibi davranılabilir. Aynı |
456 |
zamanda vatandaş olmayanların, ülkeye girişlerine izin yoksa, ülkeye giriş |
457 |
uçuşlarına binmelerine izin verilmemesi de kabul edilebilir. Bu, tüm meşru |
458 |
amaçlar için yeterli olmalıdır.</p> |
459 |
|
460 |
<p>Birçok toplu taşıma sistemi, ödeme için bir tür akıllı kart veya RFID |
461 |
kullanır. Bu sistemler kişisel verileri toplar: Bir keresinde nakit para |
462 |
dışında herhangi bir şeyle ödeme yapma hatası yaparsanız kartı adınızla |
463 |
kalıcı olarak ilişkilendirirler. Ayrıca her kartla ilişkili tüm seyahatleri |
464 |
kaydederler. Bu bilgiler topluca kitlesel gözetime tekabül eder. Bu veri |
465 |
toplama azaltılmalıdır.</p> |
466 |
|
467 |
<p>Navigasyon servisleri gözetleme yapar: Kullanıcının bilgisayarı harita |
468 |
servisine kullanıcının yerini ve kullanıcının nereye gitmek istediğini |
469 |
söyler; daha sonra sunucu rotayı belirler ve onu görüntüleyen kullanıcının |
470 |
bilgisayarına geri gönderir. Günümüzde sunucu muhtemelen kullanıcının |
471 |
konumlarını kaydeder çünkü onu engelleyecek hiçbir şey yoktur. Bu gözetleme |
472 |
kendiliğinden gerekli değildir ve yeniden tasarım bunu önleyebilir: |
473 |
Kullanıcının bilgisayarındaki özgür/libre yazılım, ilgili bölgelere ait |
474 |
harita verilerini indirebilir (daha önce indirilmediyse), rotayı |
475 |
hesaplayabilir ve kullanıcının nereye gideceğini veya nereye gitmek |
476 |
istediğini başka birine söylemeden görüntüleyebilir.</p> |
477 |
|
478 |
<p>Ödünç alınan bisiklet vb. için sistemler, ödünç alan kimsenin kimliğinin |
479 |
yalnızca ögenin ödünç alındığı istasyonun içinde bilineceği şekilde |
480 |
tasarlanabilir. Ödünç alma işlemi tüm istasyonlara ögenin tükendiğini |
481 |
bildirir, böylece kullanıcı onu herhangi bir istasyonda (genel olarak farklı |
482 |
bir tane) iade ettiğinde o istasyon nerede ve ne zaman ödünç alınacağını |
483 |
bilir. Diğer istasyona ögenin artık kullanılmadığını bildirir. Aynı zamanda |
484 |
kullanıcının faturasını hesaplar ve (birkaç rastgele dakika bekledikten |
485 |
sonra) bir istasyon halkası boyunca merkeze gönderir, böylece merkezin |
486 |
faturanın hangi istasyondan geldiğini bulamamasını sağlar. Bu yapıldığında |
487 |
geri dönüş istasyonu işlemle ilgili her şeyi unutacaktır. Bir öge çok uzun |
488 |
süre dışarıda kalırsa, ödünç alınan istasyon merkeze bilgi verebilir; bu |
489 |
durumda ödünç alan kimsenin kimliğini derhal gönderebilir.</p> |
490 |
</div> |
491 |
|
492 |
<h3 id="communications">İletişim Dosyaları İçin Çare</h3> |
493 |
|
494 |
<div class="columns"> |
495 |
<p>İnternet servis sağlayıcıları ve telefon şirketleri, kullanıcılarının |
496 |
kişileri (tarama, telefon görüşmeleri vb.) hakkında kapsamlı veri |
497 |
tutarlar. Cep telefonlarıyla <a |
498 |
href="https://web.archive.org/web/20210312235125/http://www.zeit.de/digital/datenschutz/2011-03/data-protection-malte-spitz">kullanıcının |
499 |
fiziksel konumunu da kaydederler</a>. Bu dosyaları uzun süre saklarlar: |
500 |
AT&T örneğinde 30 yıldan fazla. Yakında <a |
501 |
href="https://web.archive.org/web/20200830094843/https://www.wired.com/opinion/2013/10/the-trojan-horse-of-the-latest-iphone-with-the-m7-coprocessor-we-all-become-qs-activity-trackers/">kullanıcının |
502 |
vücut faaliyetlerini bile kaydedecekler</a>. <a |
503 |
href="https://www.aclu.org/news/national-security/it-sure-sounds-nsa-tracking-our-locations">NSA'nın |
504 |
cep telefonu konum verilerini toplu olarak topladığı</a> da görülüyor.</p> |
505 |
|
506 |
<p>Sistemlerin bu gibi dosyaları oluşturduğu yerlerde gözlenmeyen iletişim |
507 |
mümkün değildir. Bu yüzden onları oluşturmak veya saklamak yasa dışı |
508 |
olmalıdır. İSS'lerin ve telefon şirketlerinin belirli bir partiyi denetlemek |
509 |
için mahkeme emri olmadan bu bilgiyi çok uzun süre saklamasına izin |
510 |
verilmemelidir.</p> |
511 |
|
512 |
<p>Bu çözüm tamamen ikna edici değildir çünkü hükümetin ürettiği tüm bilgileri |
513 |
derhâl toplamasını fiziksel olarak engellemeyecektir, bu da <a |
514 |
href="https://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/06/nsa-phone-records-verizon-court-order">ABD’nin |
515 |
bazı veya tüm şirketlerinde yaptığıdır</a>. Bunu yasayla yasaklamaya |
516 |
güvenmemiz gerekirdi. Ancak, ilgili yasanın (PAT RIOT Yasası) uygulamayı |
517 |
açıkça yasaklamadığı mevcut durumdan daha iyi olurdu. Ayrıca hükümet bu tür |
518 |
bir gözetime devam etseydi, o zamandan önce yapılan herkesin telefon |
519 |
görüşmeleri hakkında veri alamazdı.</p> |
520 |
|
521 |
<p>Kime e-posta gönderdiğiniz konusunda gizlilik için sizin ve başkalarının |
522 |
sizin kendi hükümetinizle asla iş birliği yapamayacak bir ülkede olan |
523 |
e-posta hizmetlerini ve şifrelemeyi kullanarak iletişim kurmak basit bir |
524 |
kısmi çözümdür. Bununla birlikte Ladar Levison (ABD gözetiminin tamamen |
525 |
bozmaya çalıştığı posta servisi Lavabit'in sahibi) oldukça sofistike bir |
526 |
şifreleme sistemi fikrine sahipti: e-posta hizmetiniz yalnızca e-posta |
527 |
hizmetimin bir kullanıcısına e-posta gönderdiğinizi bilecek ve e-posta |
528 |
hizmetim sadece e-posta hizmetinizin bir kullanıcısından e-posta aldığımı |
529 |
bilecek, ancak sizin bana e-posta gönderdiğinizin belirlenmesi zor olacaktı.</p> |
530 |
</div> |
531 |
|
532 |
<h3 id="necessary">Ancak Biraz Gözetim Gerekli</h3> |
533 |
|
534 |
<div class="columns"> |
535 |
<p>Devletin suçluları bulabilmesi için, mahkeme emri uyarınca belirli suçları |
536 |
veya belirli planlanmış suç şüphelerini araştırabilmesi gerekir. İnternet |
537 |
ile telefon konuşmalarını dinleme gücü doğal olarak İnternet bağlantılarına |
538 |
dinleme gücüne kadar uzar. Bu gücün, politik nedenlerden dolayı kötüye |
539 |
kullanımı kolaydır ancak aynı zamanda gereklidir. Neyse ki, (tavsiye ettiğim |
540 |
gibi) eğer olaydan önce dijital sistemlerin büyük miktarda dosya |
541 |
biriktirmesini önlersek, olaydan sonra ifşacıların bulunması kolay |
542 |
olmayacaktır.</p> |
543 |
|
544 |
<p>Polis gibi devlet tarafından verilen özel güce sahip kişiler; gizlilik |
545 |
haklarını kaybeder ve izlenmelidir. (Aslında polisin, özellikle |
546 |
protestocular ve <a |
547 |
href="https://web.archive.org/web/20131025014556/http://photographyisnotacrime.com/2013/10/23/jeff-gray-arrested-recording-cops-days-becoming-pinac-partner/">fotoğrafçılar</a> |
548 |
hakkında çok sık yaptıklarından ötürü, yalancı şahitlik için “<a |
549 |
href="https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Police_perjury&oldid=552608302">testilying</a>” |
550 |
şeklinde kendi jargon terimleri vardır.) Kaliforniya'da, her zaman polisin |
551 |
video kamera kullanmasını gerektiren bir şehirde, <a |
552 |
href="https://www.motherjones.com/kevin-drum/2013/08/ubiquitous-surveillance-police-edition">güç |
553 |
kullanımlarının %60 oranında düştüğü</a> bulundu. ACLU bundan yana.</p> |
554 |
|
555 |
<p><a |
556 |
href="https://web.archive.org/web/20171019220057/http://action.citizen.org/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=12266">Şirketler |
557 |
insan değildir ve insan haklarına sahip değillerdir</a>. İşletmelerin |
558 |
kimyasal, biyolojik, nükleer, mali, bilgisayımsal (örneğin; <a |
559 |
href="https://DefectiveByDesign.org">DRM</a>) veya siyasal (örneğin; |
560 |
lobicilik) tehlikelere neden olabilecek süreçlerin ayrıntılarını topluma, |
561 |
halkın refahı için gerekli olan her düzeyde yayımlamasını istemek |
562 |
meşrudur. Bu faaliyetlerin tehlikeleri (BP petrol sızıntısını, Fukushima |
563 |
erimesini ve 2008 vergi krizini düşünün), terörizmi gölgede bırakır.</p> |
564 |
|
565 |
<p>Ancak gazetecilik bir işin parçası olarak yapılsa bile gözetimden |
566 |
korunmalıdır.</p> |
567 |
</div> |
568 |
|
569 |
<h3 id="conclusion">Sonuç</h3> |
570 |
|
571 |
<div class="reduced-width"> |
572 |
<p>Dijital teknoloji; hareketlerimizin, eylemlerimizin ve iletişimimizin |
573 |
gözetim düzeyinde büyük bir artışa neden oldu. 1990'larda yaşadığımızdan çok |
574 |
daha fazlası ve 1980'lerde <a |
575 |
href="https://hbr.org/2013/06/your-iphone-works-for-the-secret-police">Demir |
576 |
Perde'nin ardında yaşayan insanların deneyimlediğinden çok daha fazlası</a> |
577 |
söz konusu, ve toplanmış verilerin devlet tarafından kullanımına ilişkin |
578 |
yasal sınırlar bunu değiştirmeyecektir.</p> |
579 |
|
580 |
<p>Şirketler daha fazla müdahaleci gözetim tasarlıyorlar. Bazıları, Facebook |
581 |
gibi şirketlere bağlı olan, her yana yayılmış gözetimin, <a |
582 |
href="https://www.theguardian.com/technology/2015/aug/10/internet-of-things-predictable-people">insanların |
583 |
nasıl düşündükleri</a> üzerinde derin etkileri olacağını düşünüyor. Bu tür |
584 |
olasılıklar tahmin edilemez değildir; fakat demokrasiye tehdit, dayanaksız |
585 |
bir görüş değildir. Bugün var ve görünür durumda.</p> |
586 |
|
587 |
<p>Özgür ülkelerimizin daha önce ciddi bir gözetim açığından muzdarip |
588 |
olduklarına ve Sovyetler Birliği ve Doğu Almanya'dan daha fazla |
589 |
gözetlenmeleri gerektiğine inanmıyorsak bu artışı tersine çevirmeliyiz. Bu, |
590 |
insanlar hakkında büyük veri birikiminin durdurulmasını gerektirir.</p> |
591 |
<div class="column-limit"></div> |
592 |
|
593 |
<h3 class="footnote">Son Not</h3> |
594 |
<ol> |
595 |
<li id="ambientprivacy"><em>İzlenmeme</em> durumu <a |
596 |
href="https://idlewords.com/2019/06/the_new_wilderness.htm">ortam |
597 |
gizliliği</a> olarak adlandırılmıştır.</li> |
598 |
|
599 |
<li id="facial-recognition">2020'lerde, yüz tanıma gözetim kameralarının tehlikesini |
600 |
derinleştiriyor. Çin halihazırda insanları yüzleri aracılığıyla |
601 |
cezalandırmak için tanıyor ve <a |
602 |
href="https://www.theguardian.com/global-development/2022/sep/05/iran-government-facial-recognition-technology-hijab-law-crackdown">İran |
603 |
da dinin dayattığı elbise zorunluluğunu ihlal eden kadınları cezalandırmak |
604 |
için kullanmayı planlıyor</a>.</li> |
605 |
</ol> |
606 |
|
607 |
<div class="infobox extra" role="complementary"> |
608 |
<hr /> |
609 |
|
610 |
<!-- rms: I deleted the link because of Wired's announced |
611 |
anti-ad-block system --> |
612 |
<p>Bu makalenin bir sürümü ilk olarak Ekim 2013'te <cite>Wired</cite>'de |
613 |
yayımlandı.</p> |
614 |
</div> |
615 |
</div> |
616 |
</div> |
617 |
|
618 |
<div class="translators-notes"> |
619 |
|
620 |
<!--TRANSLATORS: Use space (SPC) as msgstr if you don't have notes.--> |
621 |
</div> |
622 |
</div> |
623 |
|
624 |
<!-- for id="content", starts in the include above --> |
625 |
<!--#include virtual="/server/footer.tr.html" --> |
626 |
<div id="footer" role="contentinfo"> |
627 |
<div class="unprintable"> |
628 |
|
629 |
<p>Lütfen FSF ve GNU ile ilgili sorularınızı <a |
630 |
href="mailto:gnu@gnu.org"><gnu@gnu.org></a> adresine iletin. FSF ile |
631 |
iletişim kurmanın <a href="/contact/">başka yolları</a> da vardır. Lütfen |
632 |
çalışmayan bağlantıları ve başka düzeltmeleri veya önerilerinizi <a |
633 |
href="mailto:webmasters@gnu.org"><webmasters@gnu.org></a> adresine |
634 |
gönderin.</p> |
635 |
|
636 |
<p> |
637 |
<!-- TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, |
638 |
replace it with the translation of these two: |
639 |
|
640 |
We work hard and do our best to provide accurate, good quality |
641 |
translations. However, we are not exempt from imperfection. |
642 |
Please send your comments and general suggestions in this regard |
643 |
to <a href="mailto:web-translators@gnu.org"> |
644 |
|
645 |
<web-translators@gnu.org></a>.</p> |
646 |
|
647 |
<p>For information on coordinating and contributing translations of |
648 |
our web pages, see <a |
649 |
href="/server/standards/README.translations.html">Translations |
650 |
README</a>. --> |
651 |
Çevirilerimizde bulmuş olabileceğiniz hataları, aklınızdaki soru ve |
652 |
önerilerinizi lütfen <a |
653 |
href="mailto:web-translators@gnu.org">bize bildirin</a>.</p><p>Bu |
654 |
yazının çeviri düzenlemesi ve sunuşu ile ilgili bilgi için lütfen <a |
655 |
href="/server/standards/README.translations.html">Çeviriler BENİOKU</a> |
656 |
sayfasına bakın. Bu sayfanın ve diğer tüm sayfaların Türkçe çevirileri |
657 |
gönüllüler tarafından yapılmaktadır; Türkçe niteliği yüksek bir <a |
658 |
href="/home.html">www.gnu.org</a> için bize yardımcı olmak istiyorsanız, <a |
659 |
href="https://savannah.gnu.org/projects/www-tr">çalışma sayfamızı</a> |
660 |
ziyaret edebilirsiniz.</p> |
661 |
</div> |
662 |
|
663 |
<!-- Regarding copyright, in general, standalone pages (as opposed to |
664 |
files generated as part of manuals) on the GNU web server should |
665 |
be under CC BY-ND 4.0. Please do NOT change or remove this |
666 |
without talking with the webmasters or licensing team first. |
667 |
Please make sure the copyright date is consistent with the |
668 |
document. For web pages, it is ok to list just the latest year the |
669 |
document was modified, or published. |
670 |
|
671 |
If you wish to list earlier years, that is ok too. |
672 |
Either "2001, 2002, 2003" or "2001-2003" are ok for specifying |
673 |
years, as long as each year in the range is in fact a copyrightable |
674 |
year, i.e., a year in which the document was published (including |
675 |
being publicly visible on the web or in a revision control system). |
676 |
|
677 |
There is more detail about copyright years in the GNU Maintainers |
678 |
Information document, www.gnu.org/prep/maintain. --> |
679 |
<p>Copyright © 2013-2019, 2021, 2022, 2023, 2024 Richard Stallman</p> |
680 |
|
681 |
<p>Bu sayfa <a rel="license" |
682 |
href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/deed.tr">Creative |
683 |
Commons Alıntı-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı</a> altında |
684 |
lisanslanmıştır.</p> |
685 |
|
686 |
<!--#include virtual="/server/bottom-notes.tr.html" --> |
687 |
<div class="translators-credits"> |
688 |
|
689 |
<!--TRANSLATORS: Use space (SPC) as msgstr if you don't want credits.--> |
690 |
<p><strong>Çeviriye katkıda bulunanlar:</strong></p> |
691 |
<ul> |
692 |
<li>The FLOSS Information <a |
693 |
href="mailto:theflossinformation@yandex.com"><theflossinformation@yandex.com></a>, |
694 |
2019</li> |
695 |
</ul></div> |
696 |
|
697 |
<p class="unprintable"><!-- timestamp start --> |
698 |
Son Güncelleme: |
699 |
|
700 |
$Date: 2024/07/21 10:41:28 $ |
701 |
|
702 |
<!-- timestamp end --> |
703 |
</p> |
704 |
</div> |
705 |
</div> |
706 |
<!-- for class="inner", starts in the banner include --> |
707 |
</body> |
708 |
</html> |