Águia peixeira no encoro das Portas.

O pasado día 22 de xuño de 2015 e na compaña de David, foi observado un exemplar de águia peixeira (Pandion haliaetus) no encoro das Portas, situado no concello de Vilariño de Conso, en pleno corazón do macizo central Ourensán.

A águia peixeira é unha ave rapaz que, como o seu propio nome indica ten unha alimentación básicamente baseada na captura de peixes, tamén outros animais acuáticos aínda que en menor medida. 

A poboación nidificante española leva anos en perigo de extinción e mesmo chegou a extinguirse como nidificante na parte continental da Península Ibérica nos anos oitenta do século XX. Recentemente, mediante un proxecto de reintroducción varias parellas asentáronse en hábitats fluviais de Andalucía.

Proxectos similares foron postos en marcha en diversos países de Europa occidental, algúns deles con bastante éxito. Esta poboación do Norte da Europa é migradora, a diferencia da poboación nidificante española, asentada nos arquipélagos balear e canario que é principalmente sedentaria e mariña.

Co aumento da poboación nidificante europea produciuse un paulatino aumento das observacións da especie na Galiza, tamén en augas interiores, neste último caso principalmente concentrada nos encoros da cunca Miño-Sil. Co paso dos anos a observación da especie tornouse regular coa observación incluso de exemplares non reproductores fora do perioda de invernada ou migración estricto. E observándose exemplares na maior parte das cuncas fluvias da provincia, como a do Limia ou a do Douro.

Parece ser este o caso do exeplar observado do encoro das Portas que, pousado nunha torreta de alta tensión, parecía agardar o momento oportuno para un novo lance de pesca, nun encoro situado entre serras que superan os mil metros de altitude. 

Sapo cunqueiro atropelado na serra de Queixa.

En moitas ocasións temos falado do sapo cunqueiro (Bufo bufo) como unha especie de anfibio anuro abondosa en Ourense, mais non exenta de problemas, xa que é unha das especies que máis afectada se ve polos atropelos.

A apertura indiscriminada de pistas en algunha das nosas serras ten producido un considerable aumento da accesibilidade de vehiculos a motor polos montes, quads e motos de montaña principalmente, aínda que tamén todo terreos e un longo etc.... Este aumento do tráfico rodado en zonas tan agrestes era un feito descoñecido ate hai uns 30 anos. Sen embargo a día de hoxe pode chegar a ser unha das prioncipais causas de morte de anfibios en certas zonas. Este feito produciuse moi especialmente en certas áreas das bisbarras de Monterrei e A Limia, onde se fixeron concentracións parcelarias coa conseguinte apertura indiscriminada de pistas, que se traduciu na practica nun xenocidio para as especies de hérpetos presentes nesas zonas.

Os atropelos prodúcense principalmente na época reproductora, momento de gran movimento de anfibios na procura do líquido elemento para reproducirse, un problema de dificil solución, ou quizáis non...

Para aqueles que pensamos que unha mellor provincia de Ourense é posible, a solución pasa por un compromiso por parte de todas as administracións competentes, para a localización dos principais puntos de atropelo de anfibios e a conseguinte colocación de pasos soterráneos e barreiras para guialos bichos a así evitar a absurda condena a morte á que estamos sometendo a unha parte imprescindible da nosa fauna.

Na imaxe un sapo cunqueiro atopado morto por atropelo na serra de Queixa o pasado día 4 de agosto de 2012.

"Os encantos" do Mosteiro de Santa María de Montederramo

"A vida é como unha lenda: non importa que sexa longa, senón que estexa ben narrada"- Lucio Anneo Séneca (2 a.C.-65)- Filósofo latino.

Contan as lendas do olimpo Galaico que as augas da nosa terra, tanto as mariñas como as doces, están habitadas por unha sorte de sereas de xénero masculino, coñecidos como homes mariños ou encantos das augas. Din os vellos da ribeira do río Miño, que son  unha sorte de trasnos da auga, e tamén algún crego que asegura que son diaños acuáticos.

Os encantos das augas ou homes peixe son seres antropomorfos, agás porque posúen unha liña de pelos finos ou escamas verdosas no peito, cabeza e lombo. As estremidades parecen transformadas en forma de aletas. Falan seica unha lingua que ninguén entende, pero son capaces de falar algunhas palabras do noso idioma, para poder pedir viño ou pan.

Os encantos das augas, ou homes peixe, son seres inmortais, que se guían cunha especie de carapucha vermella. E seica gardan grandes tesouros. No Miño seica eran migratorios, e decando en vez retornaban ao mar, pena que hoxe en día os muros dos encoros non lles permitan a viaxe.

Este tipo de seres lendarios, esconden tras de sí personaxes outrora adorados, como as ninfas en tempo dos romanos. Coa chegada do cristianismo, este tipo de personaxes mitolóxicas foron demonizadas, e tidas como seres diabólicos de carácter menor, unha sorte de diaños atravesados, pero non mortais de necesidade.

Na zona marítima, os "homes mariños" seguiron tendo o aprecio dos mariñeiros, xa que seica axudaban aos pescadores nas capturas, sen embargo os "encantos mariños" eran seres diabólicos que raptaban persoas e rapeces pequenos, e quedaban coas almas dos naúfragos.

O mosteiro cisterciense de Santamaría de Montederramo atópase na ladeira Norte da Serra de San Mamede, fundado mediante doazós na Idade Media, foi recostruído, agás pequenos vestixios, a partir os séculos XIV e XV, non  se conserva na actualidade ningún edificio medieval. 

Trátase do mellor exemplo do renacimento de Ourense, e no claustro podemos observar unha unha boa colección de heráldica e escultura entre as que destacan personaxes tipo "home peixe". As lendas destes seres están expandidas por toda Galiza, e prácticamente non existe río, costa, ou lagoa que non conte co seu propio "trasno d´auga".

Ben seguro que a próxima vez que alguén bos diga que sodes un "encanto" o ides a ver doutra maneira...

Gardafontes ibérico en Montederramo.

O gardafontes ibérico ou común (Lissotriton boscai), pasa por ser un dos anfibios máis frecuentes da provincia, máis non por común una especie deixa de ser interesante, ou fascinante, incluso. Sempre é motivo de ledicia atoparse un ser vivo a cada volta do camiño.

Neste caso estamos perante un anfibio endémico da Península Ibérica, polo que o que para nós é unha especie común, é para os lectores extranxeiros deste blogue, unha auténtica rareza digna de admiración, xa que alén dos Pirineos, o gardafontes común está ausente.

A Península Ibérica, debido ao seu aillamento e á súa historia xeolóxica e á súa situación xeografica, conta con numerosas especies exclusivas do seu territorio, o que lle otorga o privilexio de ser un dos "hot spot" europeos no que a biodiversidade endémica se refire. Esta endemicidade atinxe non só a certas especie de vertebrados, senón tamén, máis aínda incluso, a numerosas especies de invertebrados e prantas. É polo tanto un orgullo, poero tamén unha responsabilidade, que todas estas especies continúen a vivir entre nós para que as vindeiras xeracións sigan a disfrutar da súa presenza.

Na imaxe, un gardafontes común atopado o pasado día 11 de setembro de 2011 en terreos pertencentes ao concello de Montederramo, non lonxe do pobo de Gundín.

A vaca caldelá

Xa fai un certo tempo que non falamos dalgunha das razas autóctonas típicas da nosa provincia. Hoxe tocará a vaca caldelá, raza vacuna propia das Terras de Caldelas.

A raza caldelá é a raza vacuna propia das Terras de Caldelas, adaptada as condicións duras dun terreo agreste e climatolóxicamente adverso, é un ha raza nada principalmente para a producción de carne.

Con pouco máis de 1000 cabezas na actualidade, trátase dunha das razas autóctonas en maior perigo de extinción, obxeto de plans de recuperación por parte da administración e de particulares, apoiados na subención de explotacións gandeiras desta raza perante a razas foráneas.

O progresivo abandono do rural, a introducción de razas máis productivas e a mecanización das tarefas agrícolas supuxeron a estocada definitiva ás razas que durante milenios alimentaron aos galegos.

Pertencente ao tronco das pardas ibéricas, esta e outras razas da Península, naceron ao parecer da domesticación da subespecie ibérica endémica de uro (Bos primigenius ibericus) e do cruce destas con outras razas orixinarias da franxa atlántica europea, de orixe céltico.

Esta e outras razas do noroeste son o legado vivo da cultura castrexa, e naceron tras os muros dos castros, ao abrigo dunha cultura moitas veces descoñecida e esquecida.

A raza caldelá caracterízase pola súa extrema docilidade, parda ao nacer, vai adquirindo co paso dos anos, a capa negra, signo de identidade da raza, en tempos esta vaca chegou a estar presente a un e outro lado do río Sil, fora dos límites da bisbarra de caldelas. hoxe en día existen exemplares desta raza en outros puntos da Galiza, ao abrigo dos plans de recuperación postos en marcha para evita-la extinción definitiva da raza.

O Queixa: ser mitolóxico do Macizo Central?

"Se a paixón, a loucura non pasaran algunha vez polas almas ¿de qué valdría a vida?"
Jacinto Benavente (1866-1954) Dramaturgo español.

Alguén me dixo recentemente, un bó amigo, que para enfrontarse á verdade hai que ter a mente aberta, gran frase dun ornitólogo que cada vez que vexo me deixa ca boca aberta, cheo de sabiduría, humildade e saber estar.

Fai algún tempo sei que vos trouxen de cabeza cas informacións vertidas a través das páxinas deste blogue sobre o lince no contexto xeográfico ourensán. como moitos de vós sabedes, recivo correos de diferente índole que me achegan ás veces a atopar bicho moi interesantes, e algúns de vós tendes vido comigo a tales encontros, moi ben agora contareivos unha lenda ca que me atopei recentemente.

En certo pobo do Macizo Central Ourensán hai un foxo para os lobos, os foxos son unhas antigas construccións, das que falaremos pormenorizadamente en próximas xornadas, ideadas para rematar ca vida do último gran depredador da provincia: O lobo ibérico (Canis lupus signatus.

Sen embargo neste foxo non só se deu morte aos lobos, senón tamén ao "queixa", un animal temido, e descrito como un felino de gran tamaño...

Queixa? dixen eu...entón lembreime de que hai que abri-la mente para enfrontarse á verdade, e pescudei, entón topeime con iste enlace, no que se escoita o son dunha femia do lince ibérico (Lynx pardina). E propoño a teoría seguinte:

O queixa é o lince, ou lobo cerval, e o lobo cerval é chamado así non por que se alimentase de cervos, senón por que emitía sons, vocalizacións como eles. será certa a miña teoría? sera tan só pura criptozooloxía?, ou calquera parecido ca realidade é pura casualidade?

Certo ou non o queixa existiu, quizáis exista aínda no corazón de alguén, ou quizáis sexa tan só un compañeiro máis de viaxe do yeti, o bigfoob e nessy.

Pero de ser certo teriamos entón un novo dato, Chandrexa de Queixa, sería entón un topónimo asociado á presencia do gran felino da fauna ibérica na provincia de Ourense, e para aqueles que están a castelanizar os nosos topónimos, con perlas como Rubiana por Rubiá, ou Desván de los Monges, por Sobrado dos Monxes, direilles entón que o que eles pretenden que sexa Chandreja de Queija, en castelán será por sempre xamaás, "el llano de la iglesia del lince", se é que o queren traducir correctamente. Bromas aparte o topónimo de Chandrexa de Queixa fai alusión á serra de Queixa que como ben dí Xosé Ramón Reigada é A Serra do lince.

Recoméndovos que leades os comentarios que os lectores fixeron a esta entrada.
Sexa como sexa velahí tende-lo queixa, sacade vós as vosas propias conclusións, e se o tendes a ben, contádemo....

Cobra de auga viperina en Montederramo.

O pasado día 4 de setembro de 2010 na compaña de Rafa Vázquez, Vero e Noa, atopamos este exemplar de cobra de auga viperina no encoro do Mao, en terreos do concello de Montederramo.

A cobra de auga viperina, semella ser unha das especies de ofidios máis frecuentes da provincia de Ourense, e subliñamos de novo, unha especie de réptil totalmente inofensiva para o ser humano que debe de ser respetada.