A historia das perdices antes comúns.

Cando eu era apenas un cativo, como na miña casa non había vacas, soía ir cunha veciña, "a tía Mercedes", que tiña duas vacas e unha burra branca moi mansa, ah e un can que se chamaba Roi.

A tía Mercedes ensinoume a face-los pisotes de moras no monte, a mirar de que charcas se podía beber, e xunto co seu marido,  "o tío Paco", ensináronme unha chea de nomes vernaculos de todo tipo de animais.

Unha das cousas que me gustaba escoitar de boca da tía Mercedes era cales eran os animáis que ela botaba en falla. así contaba como xa non quedaban lobos, que xa non había pernileiros, que unha vez vira un xuxa...

Un día, cando estabamos nun lameiro que chamaban A Labandeira", antes de que se fixeran as concentracións parcelarias, a tía Mercedes dei en contarme que antes, nese mesmo prado, víanse "currileiros de perdices", currileiros?- dixen, pois sí, nese recuncho da Limia onde medio me criei, nese pobo chamado Castelaos de Vilar de Santos, currileiro ten un significado. As xentes chamabanlle así á fila de pitiños nidífugos que segue a unha ave, como por exemplo á perdiz.

A especie de perdiz máis frecuente é a perdiz común ou bermella (Alectoris rufa). Antano estas perdices eran moi frecuentes en toda a provincia, sendo sustituidas por outras especies nas cotas máis altas das serras.

Hoxe en día, aínda que está presente en numerosos puntos da provincia, xa non se ven os grandes bandos postreproductores que segundo algunhas xentes podían estar compostos por máis dun cento de indivíduos. Na actualidade o máis habitual é velas en número moito máis pequeno, e incluso en pares ou nunha ducia como moito.

O declive da especie nos derradeiros corenta anos foi realmente dramático na maior parte do país. Detrás deste declive atópanse varias causas.

A primeira, a persecución por parte do home, xa que é unha peza de caza moi covizada.

A segunda, o troco dos usos agrícolas tradicionais, e cambio dos cultivos. a merma do cultivo de cereais de maneira tradicional, e a mecanización do campo mermou o seu hábitat potencial considerablemente. Lugares nos que se cultivaba cereal (centeo ou trigo) hay corenta anos, hoxe son piñeiraiis, ou macroparcelas sin sebas vexetais entre elas.

A terceira, o aumento da poboación de xabarín, que depreda sobre as postas da especie, a pesar de que se trata dunha especie moi prolífica.

A cuarta, a repoboacións con animais de granxa, ou con subespecies doutras latitudes, que merman a variabilidade xenética da poboación de perdiz autóctona.

A perdiz común, que de común xa non ten nada, é unha galiñácea de tamaño medio, que frecuanta cultivos e zonas de mato.

Especie de curioso comportamento reproductivo, unha  vez emparelladas a femia fai unha posta de entre dez e dezaseis ovos, que coidará o macho. Despois disto fai unha nova posta que coidará ela mesma.

Espallada irregularmente pola provincia, as súas poboacións son frecuentemente reforzadas polos cazadores mediante repoboacións cinexéticas, que moitas veces teñen unha orixe en granxas ou en zonas con outras razas da mesma especie.

As imaxes que acompañan este post foron obtidas en catividade no concello de Rairiz de Veiga.

En recordo á Pita do Monte (Tetrao urogallus)

"Tódalas guerras son santas, desafíovos a que atopedes un belixerante que non crea ter ao ceo da súa parte" - Jean Anouilh (1910-1987)- Escritor francés.

Por tod@s é sabido a especie de paranoia que invadiu últimamente o meu senso no tocante á iconografía relixiosa zoomórfica das igrexas ourensás, como unha clara referencia a unha fauna incógnita e agachada entre as pedras da arquitectura senlleira, agardando pacientemente para ser descuberta.

Recentemente topeime unha suxerente imaxe na portada da igraxa da Santísima Trinidade de Ourense, esta igrexa é un sobrio templo gótico construído a cabalo entre os séculos XII e XII, con remodelacións posteriores que lle outrogaron o actual aspecto fortificado.

Na Portada Norte do templo, entrada principal do mesmo, atópanse representadas duas aves que recordan bastante á desaparecida pita de monte (Tetrao urogallus), coñecida como "urogallo" en español, unha ave gallinácea tristemente extinta non só na nosa provincia, sinón tamén desaparecida de todo o territorio galego.

Sexa certa ou errónea a miña impresión, este figura pétrea vainos valer coma excusa para tocar o tema da extinta pita do monte, ou galo montés, como a especie era coñecida en partes do ameazado Macizo Central Ourensán.

Facendo memoria sabemos que até o século XVIII, a pita do Monte estaba presente na Serra do Xurés, no macizo Central Ourensán, No Macizo de Trevinca, e, probablemente na confluencia das provincias de Ourense, Lugo e Pontevedra. unha distribución histórica que coincide sensiblemente coa distribución histórica doutra especie tamén tristemente desaparecida, o Urso ou oso pardo (Ursus arctos). No século posterior a especie desaparece da serra do Xurés.

As derradeiras citas históricas da pita do monte en territorio Ourensán ocorren oficialmente na época da postguerra, así os derradeiros animais foron cazados arredor do ano 1946 na Serra de San Mamede e nas estrivacións de Pena Trevinca, sen embargo sabemos a día de hoxe que a extición definitivamente da especie debeu producirse unha década máis tarde, entre os anos 50 e 60 do século XX, a tenor de testemuñas de cazadores da zona, e persoas que por esa època aínda comían galo de monte como un manxar, dato tamén reflectido na obra do escritor galego Álvaro Cunquero "Viaje por los montes y chimeneas de Galicia".

A pita do monte caracterízase por un complexo ritual nupcial, na que os machos atraen ás femias dende árbores siruadas perto de craros nas fragas. Sabemos a día de hoxe que as pitas de monte son fieis anualmente eses lugares, denominados cantadeiros. Dato tamén coñecido polos cazadores, que asexaban á especie na época adecuada nos cantadeiros, aproveitándose da "cegueira nupcial" da especie. O feito de que os macho fosen cinexéticamente máis valorados que as femias fixo que os derradeiros exemplares observados nas poboacións relictas galaicas fosen femias, xa que os macho eran perseguidos con maior saña, un feito que coíncide cos datos obtidos para a cabra montés lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), se sufriu tamén unha forte persecución, antes da súa definitiva extición a finais do século XIX. Os cantadeiros usados pola especie para as súas paradas nupciais eran coñecidos na provincia de Ourense coma "Campos de gallada", en referencia á cópula das gallináceas, e aínda a día de hoxe se conserva algún topónimo con ese nome no Macizo Central.

Con posterioridade á extinción oficial da especie na provincia de Ourense, rexistráronse referencias sobre a presencia da especie na anterga área de distribución histórica, que non foron confirmadas con posterioridade mediante a recollida de probas científicas propiamente ditas. Aínda así faremos referencia a estes datos, indicando a suposta observación de exemplares da especie nas serras limítrofes coa provincia de Zamora a finais do século XX, así como a caza de varios exemplares nunha serra limítrofe con Pontevedra a mediados do mesmo século.

Unha vez dito isto, apuntamos á caza coma causa directa da extinción da especie na provincia, acrecentada por un incremento da actividade cinexética en Ourense nos anos da postguerra debido ás carencias alimenticias da poboación local, xa que esa época é coñecida popularmente como "o tempo da fame", nese tempo a caza supuxo un alivio en ocasións para un pobo cheo de fame, cheo de carencias de liberdade e de cultura. E sobrado de man dura, e da "Letra con sangre entra".

O faisán dourado, nova especie exótica en Ourense.

"A moral é unha ciencia que ensina, non como debemos de ser felices, senón como debemos chegar a ser dignos da felicidade"- Kant (1724-1804)- Filósofo alemán.

Fai máis ou menos un ano informeivos a través das páxinas deste blog, da presenza dunha nova especie exótica en Ourense, o pavo real (Pavo cristatus). Desta volta vouvos informar da solta dunha nova especie alóctona, o faisán dourado (Chrysolophus pictus), que ven de ser soltado en varios puntos da bisbarra da Limia durante a pasada tempada de caza, producíndose avistamentos, polo menos, en dous concellos limiaos durante a mesma, Rairiz de Veiga e Vilar de Santos.

O faisan dourado é unha bela gallinácea de orixe asiática, a súa distribución orixinal abrangue as montañas do Centro da China, sen enbargo xa a comezos do século XIX, foi introducido en varios puntos das illas Británicas, onde hoxe está totalmente establecido. Tamén se produciron outras introduccións desta especie noutros puntos do continente, sen que polo momento se teña constancia que prosperaran poboacións estables no medio natural desta ave.

O agardable con este feito que aquí vos presento é que a maioría dos exemplares soltados con fins cinexéticas non prosperen. Ben por que son cazados no momento, ben por que perecen polas duras condicións climatolóxicas, ben por que son depredados por algún carnívoro da zona.

Móstrovos unhas imaxes dun macho de faisán dourado, para que vos fagades unha idea da súa apariencia, obtidas nunha colección privada en 2008, non cabe dúbida de que se trata dunha ave fermosa, e xa a segunda especie de faisán vista en Ourense.

As perdices blancas: un novo misterio do Macizo Central.

"A peor enfermidade dun home é a curiosidade inqueda do que non pode coñecer"- Blaise Pascal (1623-1662)- Matemático, físico e filósofo francés.

O Macizo Central é para os Ourensáns o que os Pirineus para os cataláns, ou a Cordilleira Cantábrica para os astures, un lugar de beleza infinita, en perigo e cheo de misterios.

Situado no centro da provincia de Ourense, o Macizo Central Ourensán forma parte do macizo Galaico-Leonés, un dos lugares que históricamente supuxo o límite Sur para multitude de especies do ámbito bioxeográfico eurosiberiano. Pero vaiamos por partes...

Durante as glaciacións cuaternarias, cando Europa se cubriu de xeo, gran parte das especies do continente europeo atoparon refuxio nas penínsulas do Sur da Europa (Italia, Grecia, Iberia...), especies coma o glotón (Gulo gulo) ou o reno ( Rangifer tarandus), aparece no rexistro fósil do Norte da Península Ibérica. Ca posterior retirada dos xeos, gran parte das especies desprazadas regresaron ás súas zonas de orixe, outras extínguense. Sen embargo unha parte desas especies de orixe norteña toparon refuxio nas altas montañas do Norte peninsular, dando como resultado a aparición de razas ou subespecies, ou mesmo especies, endémicas do noso territorio.

Algunhas das especies que toparon refuxio neste contexto xeográfico foton o moucho boreal (Aegolius funereus) nos Pirineus, ou o gardafontes alpino (Messotriton alpestris) na Cordilleira Cantábrica.

No contexto xeográfico ourensán atopamos este tipo de refuxio nos cumios de serras como as do Macizo Central ou Trevinca, proba deste feito é a presenza relicta de rá do monte (Rana Temporaria), trilladeira das neves (Chionomys nivalis), ou a presenza histórica de especies coma o galo de monte (Tetrao urogallus) e o rebezo (Rupricapra pyrenaica).

O Macizo Central é en parte un lugar inóspito e pouco prospectado, que viviu capítulos curiosos na historia recente do noso país, no que atoparon refuxio, non só interesantes expoñentes da nosa fauna, senón tamén importantes personaxes da nosa historia, como os guerrilleiros antifranquistas, a presenza dos maquis perdurou neste territorio ata os anos 60 do pasado século.

Contextualizado o tema, atopámonos entón nunha época dura, chea de necesidades que seguiu á contenda da Guerra Civil Española (1936-1939), neses anos de postguerra matáronse os derradeiros galos de monte (Tretrao urogallus) da provincia de Ourense e, segundo a testemuña dunha habitante dun pobo do Macizo Central, as derradeiras perdices blancas.

Esta muller, hoxe anciá, relatou como en tempos de fame e necesidade, o seu pai cazaba unha sorte de perdíz de cor branca que habitaba nos cumios da serra, ¿cal sería entón a identidade do albo animal?. A testemuña separaba claramente á especie da "parda", (Perdix perdix), da "rubia", (Alectoris rufa) e do galo (Tetrao urogallus).

Interesante..., moi ben, dixen eu...Postos en antecedentes, sabemos que, durante as glaciacións , acadou a Península Ibérica unha especie de gallinácea, a perdiz nival (Lagopus mutus).

Con posterioridade esta especie atopou refuxio nos cumios das serras norteñas peninsulares, na Cordilleira Cantábrica, onde se extinguiu nos arredores de 1950, e nos Pirineus, onde aínda vive hoxe en día a subespecie endémica Lagopus mutus pyrenaicus: Puido entón a perdiz nival manter unha poboación relicta cual maqui alado nos cumios do Macizo central?.

A perdiz nival caracterízase por presentar duas fases de plumaxe ao longo do ano, unha branca durante o inverno, para camuflarse nas neves do seu entorno natural, e outra grisácea, durante o estío, para camuflarse nas penedías dos cumios que durante o inverno ficaron cubertos de neve.

A testemuña desta muller non é único, xa que diversos cazadores da zona aseguran a presenza escasa desta especie ata cando menos 1960.

No século XVIII don Pedro González de Ulloa, fala da fauna das montañas que rodean os vales dos ríos Támega e Limia, quen, referindose a Toro, partido xudicial de Verín, dí que en "su distrito hay ciervos, venados, tigres, osos, corzos, jabalíes, muchos conejos, perdices, y de estas algunas blancas que he visto", esta cita aparece na obra do historiador verinés, Jesús Taboada Chivite.

Interesante, xa teríamos entón un alimento para o recén descuberto queixa, curioso, un críptido alimentándose doutro críptido!, criptofauna pura e dura, criptozooloxía galaica endémica!

Unha vez dito esto queda formular unha hipótese, ou varias.

1- Que as referencias se deban a perdices albinas de especies aínda hoxe presentes na zona, ainda que varios exemplares albinos nun mesmo grupo parece improbable.

2- Que nos atopemos ante o primeiro dato sobre a presenza histórica da perdiz nival (Lagopus mutus) na Galiza.

Será certo que esta tetraónida habitou Ourense?, ou como dicía a afamada cantante "La Lupe": teatro, lo tuyo es puro teatro!

O pavo real, unha nova especie exótica atopada en Ourense.

Hoxe, día 13 de xaneiro de 2010, foron atopados 2-3 machos e algunha femia de pavo real (Pavo cristatus), no Monte de O Cuco, pertencente ao concello de Ourense, estas imaxes amosan o macho desta especie asiática, moi habitual coma ave ornamental de parques e xardíns.

Sen sair de Ourense, no Xardín do Posío, unha das zonas verdes urbanas da cidade, podemos atopar tamén varios exemplares deste especie en réxime de semiliberdade, aínda que non soen abandoar o xardín.

A orixe destes pavos reais é, de momento, un misterio, en principio pode tratarse dun escape, aínda que parece pouco provable debido ao número de exemplares, ou pode tratarse dunha solta deliberada coa intención de introducir a especie no medio natural ourensán, quizáis con fins cinexéticos.

Os exemplares amosaban unha actitude esquiva, mantendo unha considerable distancia e fuxindo a fume de carozo á menor oportunidade, sen embargo os exemplares non foron vistos en voo.

Despois dun bon pedazo de observación os exemplares comezaron a reclamar e parecía que intentaban paradas nupciais.

A presencia desta especie foránea en liberdade pode provocar un desequilibrio ecolóxico no xa maltreito hábitat do monte do Cuco, cheo de lixo a causa dos últimos magostos.

Paspallás novo recollido ferido na Limia

Fotografías dun paspallás (Coturnix coturnix) noviño recollido por uns veciños do concello de Vilar de Santos. O animal, que ten ferida unha pata, foi atopado nunha leira de trigo o día 6 de agosto perto do pobo de O Mosqueiro.